Рубрика: Ընտրությամբ դասընթաց

Ընտրությամբ դասընթացի ծրագիր

Մայիսի առաջադրանքներ
բայ
Կապակցություն
Բայ (2)
Բայական անդամի լրացումներ
Վարժ․
Վարժ․
Մակբայ
ֆլեշմոբ-մայիս
Ապրիլի առաջադրանքներ
Գործնական
Անհոգնական գոյականներ
10-րդ Բարդություններ
Հետաքրքրաշարժ

Ուսումնական երրորդ շրջան

Մարտի 18-24
Բարդություններ
 Կետադրություն
Ընտրությամբ


Մարտի 11-16
Հայերենի կետադրություն
Մարտի 3-10
Բայ

Դիմավոր և անդեմ ձևեր
Բայ խոսքի մասի մեջ միավորվում են այն բառերը, որոնք արտահայտում են
գործողություն, օրինակ՝ գրել, վազել, կառուցեցին, կարդում եմ, խաղաց և այլն։
Գործողության, ընթացքի գաղափարը բայերն արտահայտում են իրենց բնորոշ
քերականական կարգերով։ Դրանք են սեռի, եղանակի, դեմքի, թվի, ժամանակի
կարգերը։ Սակայն ոչ բոլոր բայաձևերն ունեն այս բոլոր կարգերը։ Ըստ այս կար-
գերի դրսևորման՝ բայը խոսքում գործածվում է երկու ձևով՝ դիմավոր և անդեմ։
Անդեմ ձևերն ունեն սեռի կարգ, իսկ դիմավոր ձևերը՝ նաև մյուս կարգերը,
օրինակ՝ գրել, գրած բայերն անդեմ են, որովհետև պարզ չէ նրանց դեմքը,
այսինքն՝ գործողության և կատարողի հարաբերությունը, իսկ գրում եմ, կգրես
բայերը դիմավոր են, քանի որ հասկանալի է, որ գրում եմ ես, կգրես դու։
Բայի անդեմ ձևերը կոչվում են դերբայներ։ Ժամանակակից հայերենում կա
ութ դերբայ։
Դերբայը ե խոնարհման ա խոնարհման
անորոշ նկարել կարդալ
ենթակայական նկարող կարդացող
հարակատար նկարած կարդացած
համակատար նկարելիս կարդալիս
անկատար նկարում կարդում
վաղակատար նկարել կարդացել
ապակատար նկարելու կարդալու
ժխտական նկարի կարդա

Ինչպես տեսնում ենք, անորոշ դերբայը կազմվում է -ել կամ -ալ վերջավորու-
թյունները։ Ըստ դրա՝ բայերը լինում են -ե խոնարհման (կամ լծորդության) և -ա
խոնարհման։
Անորոշ, ենթակայական, համակատար, հարակատար դերբայները կարող են
բառակապակցության և նախադասության մեջ հանդես գալ որպես առանձին

Դերբայների քանակի, անվանումների և դասակարգման վերաբերյալ կան տարակարծություններ։
անդամ, օրինակ՝ վազող երեխա, նկարող մարդ, փորագրված նախշ, կարդալ գիր-
քը։ Այս դերբայները կոչվում են անկախ։
Անկատար, վաղակատար, ապակատար, ժխտական դերբայները գործած-
վում են միայն օժանդակ բայերի հետ՝ կազմելով եղանակային ժամանակաձևեր և
նախադասության մեջ գործածվելով միայն որպես ստորոգյալներ, օրինակ՝ գրում
եմ, կարդացել եմ, կարդալու եմ, չեմ կարդա։ Այս դերբայները կոչվում են կախյալ։
Ե խոնարհման բայերի անորոշը մի շարք դեպքերում ձևով նման է վաղա-
կատար դերբային (ինչպես վերևում բերված օրինակում), սակայն դրանք իմաս-
տով և գործառույթով միշտ տարբերվում են, և շփոթություն չի առաջանում.
Վաղակատարով ձևերը կատարված գործողություն են ցույց տալիս, իսկ անորոշ
դերբայն անվանում է գործողությունը. հմմտ. Նա նկարել է մի գեղեցիկ բնանակար
(վաղակատար)։ Նրա հիմնական զբաղմունքը նկարելն է (անորոշ)։ Ձևով նման են
նաև ապակատար դերբայը և անորոշ դերբայի սեռական հոլովաձևը (օրինակ՝
գրելու, կարդալու)։ Դրանք առաջարկում ենք տարբերել հետևյալ հատկանիշներով։
Անորոշը անկախ դերբայ է և կարող է գործածվել առանձին (օրինակ՝ խմելու ջուր)։
Իսկ ապակատարը կախյալ դերբայ է, այսինքն՝ առանց օժանդակ բայի չի գոր-
ծածվում (օրինակ՝ Նա խմելու է ջուրը)։ Հետևաբար առանց օժանդակ բայի գոր-
ծածվածները անորոշ դերբայի սեռականի ձևերն են։ Օժանդակ բայի հետ գործած-
վելիս անորոշի սեռականը և ապակատարը տարբերում ենք հետևյալ ձևով։ Բերենք
օրինակներ. Այս ջուրը խմելու է։ Նա այս ջուրը խմելու է։ Տարբերելու համար դարձ-
նում ենք ժխտական. անորոշի սեռականի ձևում, ինչպես առհասարակ բաղադրյալ
ստորոգյալների դեպքում, չեն փոխվում ժխտական օժանդակ բայի ձևը և շարադա-
սությունը՝ խմելու չէ։ Ապակատարով կազմված ձևերում օժանդակ բայը փոխվում է
ձևով և շարադասությամբ՝ չի խմելու։ Այս նույն սկզբունքով հնարավոր է տարբերել
նաև անորոշ և վաղակատար դերբայներով ձևերը՝ նկարել է-չի նկարել. նկարելն է-
նկարելը չէ։

Բայերի կազմությունը

Բայերն իրենց ւազմում կարող են ունենալ յուրահատուկ ածանցներ, որոնք
կոչվում են բայածանցներ։ Բայածանցներն են՝ սոսկածանցներ (ան, են, ն, չ –
հեռանալ, մոտենալ, գտնել, թռչել), պատճառական ածանցներ (ացն, եցն, ցն –
հեռացնել, մոտեցնել, թռցնել), բազմապատկական ածանցներ (ատ, ոտ, կոտ, տ –
կտրատել, ջարդոտել, թռչկոտել, պատռտել), կրավորական ածանց (վ – գրվել)։
Ածանցավոր են համարվում միայն այն բայերը, որոնց կազմում կա բայածանց։
Օրինակ՝ արտանկարել բայը կազմված է արտ- նախածանցից, նկար արմատից և
անորոշ դերբայի -ել վերջավորությունից։ Այն ածանցավոր բառ է, բայց ածան-
ցավոր բայ չի համարվում, որովհետև իր կազմում բայածանց չունի։ Բայերի կազ-
մությունը որոշվում է անորոշ դերբայով, որովհետև բայի որոշ ձևերում ածան-
ցներն ընկնում են։ Օրինակ՝ գտել է բայն ածանցավոր է, քանի որ անորոշում ունի
ն սոսկածանցը՝ գտնել։
Կան հարադիր բայեր, որոնց բաղադրիչները գրվում են առանձին, օրինակ՝
ծափ տալ, դուր գալ։ Սրանք բարդ բառեր են, բայց որպես բայ՝ նրանց կազ-
մությունը ևս որոշվում է բայածանցի առկայությամբ, օրինակ՝ վեր թռչել, գլխի
ընկնել բայերը սոսկածանցավոր են, իսկ ձեռք բերել, հանկարծակիի գալ բայերը՝
պարզ, որովհետև բայածանց չունեն։
Պատճառական բայեր, բացի ացն, եցն, ցն ածանցներից, կարող են կազմվել
նաև տալ բայի հարադրությամբ, օրինակ՝ գրել տալ, վազել տալ։

Վարժություններ

Վարժություն 1։ Դո՛ւրս գրել անկախ դերբայները (նաև հոլովված ձևերը),
որոշե՛լ խոնարհումը (ե, ա) և կազմությունը (պարզ, ածանցավոր)։
1. Գիլլիի եղեգնուտներում շրջելիս երեսնական թվականներին ես էլ եմ հան-
դիպել հավալուսնի բների։ Լողալով շարժվող մի կղզյակի վրա եղեգների և ջրային
բույսերի անճոռնի կույտեր կային, որոնց վրա ես տեսա այդ թռչուններին՝ անշարժ
նստած, ահագին կտուցները հնարավորին չափ ներս քաշած և ծայրերը հենած
բլրակի պռնկին։ Չկարողացա մոտենալ, ուստի և թխսկանները իրենց բները թող-
նելու փորձ չարին։
2. Հավալուսնը ջրի մեջ սուզվելու սովորություն չունի, ուստի որսին դեպի ափ
քշելիս ձկների մի մասը հատակով ետ է փախչում դեպի ջրի խորքը։ Այդ բանը
բնազդով «գիտեն» հավալուսնները, ուստի հաճախ իրենց որսորդությանը ընկե-
րացնում են ձկնկուլներին, որոնք, ինչպես հայտնի է, հիանալի սուզվել գիտեն։ Այդ
դեպքում ստացվում է խելացի կազմակերպված որս. Հավալուսնները ջրի վերին
շերտից քշում են ձկներին դեպի ափ, իսկ ձկնկուլները սուզվում և հատակով են
շարժվում դեպի ծանծաղուտը։
Վախթանգ Անանյանի «Հայաստանի կենդանական աշխարհը» գրքից

Վարժություն 2։ Յուրաքանչյուր շարքում գտնե՛լ ածանցավոր բայը։
1. որոնել, թոշնել, տոնել, իջնել
2. զբոսնել, հայտնել, տեսնել, ձոնել
3. օթևանել, հորինել, հիմնել, ելնել
4. հասնել, մթնել, մեկնել, դեղնել
5. զանազանել, խթանել, անվանել, հագնել
6. ճանաչել, զեղչել, փախչել, կանչել
7. թռչել, շնչել, գոչել, հնչել
8. կոչել, կորչել, շառաչել, կանաչել
9. եզրապատել, կոտրատել, ընդհատել, վանկատել
10.կարոտել, կավճոտել, ցատկոտել, փոշոտել

 

Читать далее «Ընտրությամբ դասընթացի ծրագիր»

Реклама